تمدن نوین اسلامی و حرف های تازه برای جهان

متن سخنرانی حجت الاسلام والمسلمین دکتر رضا غلامی در وبینار «گفتمان تمدن نوین اسلامی»، 15 مارس 2021، ( 25 اسفند 99 )،

رایزنی فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در اسپانیا

بسم الله الرحمن الرحیم

خدمت اساتید محترم حاضر در نشست و خانم ها و آقایانی که از طریق فضای مجازی در این وبینار شرکت دارند سلام عرض می کنم. همچنین بر خود لازم می دانم در آغاز سخن، از جناب آقای دکتر خلج منفرد، رئیس محترم مرکز مطالعات فرهنگی بین المللی سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی و همچنین جناب آقای دکتر احمدی، رایزن محترم فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در اسپانیا به خاطر برپایی این وبینار سپاسگزاری کنم.

شاید با طرح ایده ها یا نظریاتی مانند «پایان تاریخ»، «نظم نوین جهانی» یا «جهانی شدن» طی دهه های اخیر، تصور شود دیگر دوران صحبت کردن از تمدن و تمدن سازی سپری شده است. با این حال من معتقدم که ما امروز تنها با تعدادی ایده یا نظریه نسبتاً خام در علوم سیاسی روبرو هستیم که به رغم سرمایه گذاری ای که بخشی از غرب برای تحقق عینی آن در جهان داشته است، همگی در عمل به شکست منجر شده است. نه امروز از نظریه چالش آفرینِ «پایان تاریخ» که فرانسیس فوکویاما در سال 1989 مطرح کرد خبری هست و نه از حیات ایده «نظم نوین جهانی» که پس از فروپاشی اتحادیه جماهیر شوروی به تدریج در ذهن برخی استراتژیست های امریکایی مانند هنری کسینجر پرورش یافت و نهایتاً در سال 1990 توسط جرج بوش رئیس جمهور اسبق ایالات متحده به صراحت مطرح شد نشانه ای قابل مشاهده هست. نظریه جهانی شدن هم که از دهه 1990 نظرها را به خود جلب کرد و تا همین اواخر بحث داغ محافل دانشگاهی و اندیشکده ها محسوب می شد دیگر سالهاست که بی فروغ شده و رمق باقیمانده آن هم با شیوع جهانی ویروس کووید 19 از بین رفته است. البته این سخن به این معنا نیست که من موافق نظریه «برخورد تمدن ها»ی ساموئل هانتینگتون هستم. خیر، از نظر من با اینکه جلوه های ضعیفی از دیدگاه هانتینگتون طی دهه های اخیر در ساحت عمل مشاهده شده است اما واقعیت این است که برخورد تمدن ها، بیش از اینکه مولود یک پروسه باشد، مولود یک پروژه است که هانتینگتون تنها از آن پرده برداری کرده است. اجازه می خواهم برگردم به نظریه پایان تاریخ که سال قبل توسط خود فوکویاما در مصاحبه با نشریه دی ولت آلمان زیرسئوال رفت. در واقع او تلویحاً قبول کرد که دیگر چیزی به نام «پایان تاریخ وجود نداشته و نظام دموکراسی لیبرال آسیب پذیرتر از آن است که بتواند دنیا را به ساحل امن برساند. البته برداشت های گوناگونی از پایان تاریخ وجود دارد اما نقطه کانون اکثر این برداشت ها یکسان است و آن این است که تمدن مدرن غربی، همه آنچه انسان برای خوشبختی به آن نیاز داشته است را عینیت بخشیده است. خُب، اگر اینگونه باشد، طبیعی است که دیگر سخن گفتن از ظهور یک تمدن جدید وجهی ندارد. در واقع سئوال اینجاست که تمدن جدیدی که از آن صحبت می کنیم چه حرف جدیدی فوق حرف هایی که تاکنون تمدن مدرن غرب ارائه کرده و آن را به منصه ظهور رسانده است می تواند داشته باشد؟ در اینجا، ابتدا لازم است درباره صدق ادعای پایان تاریخ که همچنان طرفداران زیادی در جهان دارد کمی تأمل کنیم. آیا تمدن مدرن غرب انسان را به سقف انتظارات خود رسانده است؟ اگر از دریچه رسانه هایی که تحت قبضه برخی دولت های غربی فعالیت می کنند به تمدن غربی نگاه کنیم شاید به سختی بتوانیم برای تمدن غربی نقطه تاریکی پیدا نماییم اما واقعیت را باید خارج از این رسانه ها و در کف جوامع غربی جستجو کرد. قبل از توصیف متفاوت کارنامه تمدن غرب، دوست دارم در پرانتز نگرانی ای که طی سه دوره از حیات مکتب فرانکفورت در غرب در باب تمدن مطرح بوده است را یادآوری کنم. البته من به هیچ وجه قصد جانبداری از مکتب فرانکفورت را ندارم و تنها هدفم از بیان دغدغه اصلی مکتب فرانکفورت از تمدن جدید غرب، نشان دادن وجود دیدگاه های متکثر در غرب در باب تمدن جدید غربی و چشم انداز آن است. آنچه نگرش انتقادی نومارکسیست ها در مکتب فرانکفورت روی آن تاکید داشت چیزی جز این نبود که جدایی تمدن از عمق فرهنگ و تفکر و سلطه علی الاطلاق صنعت و تکنولوژی بر جامعه و به تبع آن، سرمایه سالاری، می تواند جامعه را بر علیه خود بشوراند. امروز نشانه های بارزی از همین شوریدن جامعه غربی علیه خود قابل مشاهده است که بعضی نام آن را آغاز افول و غروب تمدن مدرن غربی گذاشته اند. اگر از من سئوال شودکه مهم ترین نشانه افول و غروب تمدن غربی چیست؟ خواهم گفت که دلزدگی روزافزون انسان از مدرنیته و افزایش میل بازگشت به سنت. البته سنت نه مفهومی یکسانی دارد و نه در همه جوامع از بار تاریخی یکسانی برخوردار است مثلاً رویکرد تاریخی ما ایرانی ها یا شما اسپانیایی ها به سنت، شاید به مراتب دلپذیر تر از رویکرد تاریخی فرانسوی ها یا انگلیسی ها به سنت باشد ولی آنچه مهم است، مدرنیته چنان رنجی را به انسان تحمیل کرده است که در خیلی از جوامع، بازگشت به برخی سنت ها، به یک حسرت بزرگ تبدیل شده است. البته جهانی که غرب مدرن برای بشر به سوغات آورده خیلی فراتر از دلزدگی از سبک زندگی مدرن است. من لااقل کسی را سراغ ندارم که نسبت به پیشرفت های چشم گیرِ علمی و تکنولوژی و رفاه و قدرتی که این پیشرفت ها برای بشر بوجود آورده است ابراز نارضایتی کند و خواهان کنار گذاشتن علم و تکنولوژی باشد اما امروز نگرانی های بشر از سوء استفاده از علم و تکنولوژی، از تولید نو به نوی سلاح های کشتارجمعی و پُرکردن انبارها از این سلاح ها، به پیامدهای وحشتناک فناوری های زیستی و بهره گیری گروه‌ها یا دولت های تروریست از آن به عنوان سلاحی مرگبار علیه انسان ها و یا مهندسی ژنتیک ( به ویژه موضوع شبیه سازی انسان )، و نیز پیامدهای پیشرفت هوش مصنوعی و تولید رباط های انسان‌نما و امثال این ها رسیده است. از سوی دیگر، جهان صنعتی طی چند سده اخیر، محیط زیست ما را در شرایط دردناک احتضار قرار داده است. قدرت تخریبی گرم شدن کره زمین، بزرگ شدن سوراخ لایه ازن، بحران آلودگی هوا و خاک و یا چالش جدی کمبود آب شیرین و مواردی از این قبیل برای انسان، فراتر از آن چیزی است که ما تصور می کنیم. از جهت اقتصادی، سیاسی و فرهنگی نیز تمدن غربی شرایط بغرنجی را برای بشر رقم زده است. بی عدالتی ناشی از سلطه تقریباً بلا منازع لیبرالیسم بر جهان، ستون فقرات بیش از نیمی از جمعیت کره زمین را شکسته است و روز به روز ابعاد فقر و فلاکت حتی در متن کلان‌شهرهای رؤیایی مانند نیویورک، لندن، پاریس و غیره اضافه می شود. در ساحت سیاسی، سازمان ها و مجامع بین المللی که از جنگ جهانی اول به بعد قرار بود به گسترش صلح و هم زیستی مسالمت آمیز در جهان کمک کنند، کارایی خود را در عمل از دست داده و حتی در مواردی، خود به مؤیّد برخی دولت های شرور در جنگ افروزی تبدیل شده اند. شاید کمتر به این موضوع فکر کرده ایم که جنگ هایی که از پایان جنگ جهانی دوم به بعد تا الآن در دنیا شکل گرفته خسارات جانی و مالی آن از خود جنگ جهانی دوم کمتر نبوده است و جالب اینکه پای برخی کشورهای اروپایی و ایالات متحده در پشت صحنه اکثر این جنگ ها مشاهده می شود. من متأسفم که بگویم داعشی که آوردن نام آن حتی در اروپا به جان مردمی که هزاران کیلومتر از عراق و سوریه فاصله دارند وحشت می اندازد، به اعتراف خود امریکایی ها، ساخته و پرداخته ایالات متحده بوده است. اینکه امریکا به عنوان کشوری فراقانونی به کد‌خدای جهان تبدیل شود و به خود اجازه دهد هرگونه رفتار بی شرمایه و غیر انسانی‌ای را علیه منتقدین یا رقبای خود داشته باشد، معنایی جز غروب تمدن غربی ندارد. در عرصه فرهنگ هم وضع چندان بهتر از اقتصاد و سیاست نیست. فرهنگی که ما امروز از آن صحبت می کنیم به یک کالای صنعتی و شبه صنعتی یک قد و قواره تقلیل یافته و خیلی از ارزش های خود را از دست داده است. نمی توان از کنار این واقعیت گذشت که برای پرسود شدن کالاهای فرهنگی، با عبور از خط قرمزهای اخلاقی، و نادیده گرفتن فضائل فطری انسان، بی حیایی و درجات گوناگونی از فحشا با فرهنگ پیوند خورده و بیش از همه بنیاد خانواده را با فروپاشی روبرو کرده است. شاید تصور می شد که ظهور فضای مجازی و عالم گیر شدن آن، بتواند دنیای تازه ای را خلق کند که به دلیل کنار رفتن مرزهای جغرافیایی و نقش حاشیه ای و درجه 2 و 3 دولت ها در آن، بشر بتواند به آزادی و پیشرفت بیشتری دست پیدا کند اما واقعیت این است که با وجود مزیت های غیر قابل انکاری که فضای مجازی در جهت گسترش ارتباطات و تعاملات انسانی بوجود آورده است، این فضا به دلیل سلطه شرکت های غول امریکایی و قوانین ناعدالانه ای که این شرکت ها برای زندگی در فضای مجازی وضع می کنند، یا شکستن حریم خصوصیِ کاربران فضای مجازی و سرقت سیستماتیک اطلاعات آنها، شرایط مخاطره آمیزی را برای بشر خلق کرده است.

با این اوصاف، خیلی عجیب نیست که باب بحث تمدن و تمدن سازی در جهان کنونی بسته نشده باشد. این یک حقیقت است که بشر امروز به دنبال راهی برای نجات از باتلاقی است که تمدن مدرن غرب برای او ایجاد کرده و مدتهاست شمارش معکوس برای فرو رفتن کامل انسان در این باتلاق آغاز شده است. اینکه تمدن جدیدی در جهان ظهور کند که بتواند برای پایان دادن به بخش مهمی از رنج هایی که به آن اشاره شد، حرف های تازه ای برای انسان داشته باشد و تا حد زیادی این حرف ها را محقق ساخته و سرنوشت متفاوتی را برای بشر رقم بزند، بحث اصلی من در این وبینار است. وقتی ما از تمدن نوین اسلامی صحبت به میان می آوریم، روشن است که ظرفیت فرهنگ و اندیشه اسلامی را برای خلق جهانی تازه، فرض دانسته ایم اما شاید برای خیلی از شما که در سال های اخیر با یک پروژه عظیم تحت عنوان «اسلام هراسی» روبرو بوده و هنوز هم هستید، صحبت از امکان ظهور تمدن نوین اسلامی باور پذیر نباشد. برای رسیدن به نگاهی واقع بینانه نسبت به اسلام، فقط کافی است احتمال بدهید که آنچه تا الآن رسانه های غربی درباره اسلام منتشر کرده اند همه واقعیت نبوده است. البته نظر من این است که عمده خروجی رسانه های غربی درباره اسلام نسبتی با واقعیت ندارد اما برای رسیدن به واقع بینی، همین میزان شک کفایت می کند. با این حال، مسأله فقط در این حد خلاصه نمی شود که چه تصویری از اسلام ارائه شده است بلکه مسأله این است که غرب تا الآن از کدام اسلام حمایت کرده است؟ اسلام واقعی ای که نهضت امام خمینی از سال 1979 به بعد از آن پرده برداشت یا اسلام تقلبی که رژیم های مرتجعی مانند عربستان سعودی از آن نمایندگی می کنند؟ موضوع سانسور و تحریف رسانه ها درباره اسلام واقعی، تنها به ساحت نظر ختم نمی شود بلکه حوزه دستاوردهای عظیم ایرانِ پس از پیروزی انقلاب اسلامی در عرصه های مادی و معنوی را هم شامل می شود. طبیعی است وقتی از تمدن نوین اسلامی سخن به میان می آوریم، این پرسش بالافاصله به ذهن شما خطور می کند که محور این تمدن کیست؟ در این میان، اگر تصویر عقب مانده و شکست خورده ای از ایران داشته باشید، طبیعی است که موضوع ظهور این تمدن را در حد یک شوخی در نظر گرفته و از کنار آن عبور می کنید اما واقعیت این است که هرچند تمدن نوین اسلامی محدود به ایران نیست، اما ایرانِ امروز به مثابه محور اصلی تمدن نوین اسلامی از ظرفیت های بزرگ و منحصر بفردی برای ایفای نقش محوری در این عرصه برخوردار است که البته برخی از این ظرفیت ها هنوز به فعلیت نرسیده است. از ظرفیت های نرم افزایی مانند سرمایه های فرهنگی و فکری تا برجستگی های روز افزون در عرصه دانش و فناوری روز؛ و از ظرفیت های سخت افزاری مانند ذخائر منحصربفرد نفتی و گازی و موقعیت ممتاز ژئوپلوتیکی و غیره. با این حال، خیلی از کشورهای دیگر هم از ظرفیت های مشابهی برخوردارند اما نه تفکر تمدنی دارند و نه از قابلیتی در این عرصه بهره مندند و لذا باید گفت ایران اسلامیِ پس از انقلاب، امروز دارای یک تفکر و یک قابلیت قابل توجه برای ایفای چنین نقشی می باشد ضمن آنکه وجود یک سابقه تمدنی عظیم و غیر قابل انکار نیز این قابلیت را تایید می کند. وقتی از سابقه تمدنی ایران صحبت می کنیم، هم شامل تمدن عظیم ایران باستان از حدود 600 سال پیش از میلاد حضرت مسیح (ع) است و هم شامل مشارکت مؤثر و منحصربفردی است که ایرانیان در شکل گیری و تداوم تمدن شکوهمند اسلامی دو قرن 4 و 5 هجری قمری داشتند. از سوی دیگر، ایرانیان یک تجربه تمدنی نزدیک‌تر نیز دارند که به عصر صفویه یعنی سال های بین 1524 تا 1736 برمی گردد که خیلی از مختصات ظهور یک تمدن جدید بر آن صدق می کند. یکی از نقاط قابل توجه در تمدن عصر صفوی، محوریت نسبی فرهنگ و شریعت شیعه در آن است که می تواند تابلویی از ظرفیت های شیعه در تمدن سازی محسوب شود. هرچند ظاهراً همه این تمدن ها به تاریخ پیوسته اند و آثار آنها را عمدتاً باید در موزه ها جستجو کرد اما نظریه تکامل تاریخ که در جای خود قابل بحث و بررسی است، میان این نقاط عطف تمدنی و این عصر، یک رابطه طولی برقرار کرده و به مسأله انقطاع تاریخی پاسخ داده است. ضمناً یک نکته مهم در سابقه تمدنی ایران و اسلام مشاهده می شود و آن اینکه در این تمدن که البته بخشی از تاریخ آن با جنگ های صلیبی علیه مسلمانان آمیخته شده است، نه تنها بسیاری از نقاط سیاه تمدن های بشری قبل و بعد از آن مشاهده نمی شود، بلکه می توان از آن به تمدن تراز انسانی ممتاز تعبیر کرد که پیشرفت های مادی و معنوی با یکدیگر پیوند خورده است.

وقتی از تمدن‌ نوین اسلامی سخن به میان می آوریم، بیش از هر چیز به آن به منزله یک تمدن نرم می نگریم که فرهنگ، فکر و عقلانیت اسلامی در آن بروز و ظهور یافته است. البته از نظر من، اصل «عینیت‌یافتگی» در ساحت تمدن سازی، اصلی غیرقابل عدول به شمار می رود لذا فرهنگ وقتی در قامت یک تمدن آشکار می شود که فرصت های ظهور عینی آن به اشکال گوناگون از جمله در قالب یک نظم جدید فراهم شده باشد. این نظم جدید مانند روح درکالبد، تنها شامل تحول در قواعد یا روابط اجتماعی نیست بلکه همه ساحات زندگی فردی و اجتماعی انسان از جمله عرصه سخت افزاری حیات را نیز تحت تأثیر خود قرار می دهد. در علم، در تکنولوژی، در معماری و شهرسازی، در اقتصاد، در شیوه حکمرانی، در مراودات جهانی، در زیست مشترک و مسالمت آمیز با غیر مسلمانان و غیره. هرچند در عرایض قبلی من بیان شد که مهم ترین ویژگی تمدن نوین اسلامی را باید در بن‌بست گشایی و ایجاد اتمسفری تازه برای پایان دادن به رنج ها و دردهای بشرِ امروزی در نظر گرفت اما من علاقمندم نقطه کانونی تمدن نوین اسلامی را کوششی همه جانبه برای احیای کرامت انسانی معرفی کنم. در حقیقت، دردناک ترین ضایعه‌ای که بشر در تمدن مدرن غربی با آن روبرو شد، از دست دادن کرامت حقیقی خود بود. در واقع، آن کرامتی که مدرنیسم از آن صحبت می کرد با خلع انسان از ساحت انسانی و غلبه ساحت حیوانی بر انسانی و یا از طریق جنگ با طبیعت و فرمانروایی مستبدانه انسان بر آن قابل تحصیل بود این در حالی است که در نقطه مقابل، تمدن نوین اسلامی، احیای کرامت انسانی را در گرو شناخت گوهر وجودی انسان و ایجاد بسترهای مساعد برای رشد و کمال می داند. بر این اساس، تمدن نوین اسلامی بستری است، مادی- معنوی در جهت فراهم کردن فرصت های مساعد برای رشد و کمال وجه انسانیِ انسان. اگر انسان کرامت خود را از چارچوب های مادی خارج کرد، آن وقت است که تجربه جدیدی از کرامت خود به دست خواهد آورد که با تجربه قبلی او از کرامت انسانی فاصله نجومی دارد.

البته شکی نیست که برای احیای کرامت انسانی، قبل از هر چیز نیازمند احیای عقلانیت هستیم. اگر از من سئوال کنند که معنای احیای عقلانیت چیست؟ در پاسخ خواهم گفت که احیای عقلانیت، یعنی تعادل بخشی میان عقل کلی- برهانی و عقل ابزاری. اتفاقی که از فرانسیس بیکن به بعد تصویر انسان از عقلانیت را گام به گام تغییر داد و تکیه‌گاه عقلانیت را محصور در عقل ابزاری نمود. البته در بخشی از جهان اسلام نیز متقابلاً عقل ابزاری کمرنگ شد و همین امر، زمینه عقب ماندگی مادی مسلمانان را فراهم کرد اما بحث من در اینجا تعادل بخشی به این دو عقل است که البته در واقع، دوئیتی میان آنها وجود ندارد و این دو مانند دو روی یک سکه به شمار می روند. شاید اولین بهره‌ای که از احیای عقلانیت به مثابه یک امر کلان خواهیم برد، تحول در عقلانیت علمی است. علم امروز با شیوع پوزیتیویسم در نسبی گرایی غرق شده و خطر، زمانی مضاعف شده است که همین علم، خود را برای حضور در تمامی ساحات علوم انسانی و اجتماعی و حتی اللهیات صالح دانسته است. هرچند تلاش پست مدرن ها برای کاهش تبعات نسبی گرایی و تکیه‌مند ساختن علم در بدو امر، نشانه خوبی برای تجدید نظر در عقلانیت علمی به شمار می رفت اما واقعیت این است که تلاش پست مدرن هایی چون ویتگنشتاین متأخر و اصحاب او در قالب غلبه رویکرد زبان‌شناختی بر پوزیتیویسم، در عمل بر نسبی گرایی علمی افزود و بین پارادایم های علمی و حقیقت فاصله انداخت. بنابراین، ما امروز به عقلانیت علمی‌ای محتاجیم که بتواند با تحول در فلسفه، و تبدیل آن به بنیاد علم، ضمن خروج علم از پرتگاه نسبی گرایی، علم را به مسیر تقرّب به حقیقت برگرداند.

همانطور که اشاره شد، توقع اصلی از تمدن نوین اسلامی باز کردن درهای صلح بر روی بشر است. بشر امروز دیگر از جنگ و خونریزی به ستوه آمده اما کارخانه های عظیم اسلحه سازی در غرب، حیات خود را در به راه انداختن جنگ های تازه جستجو می کنند و خدا می داند در آینده چه جنگ های بزرگ دیگری در انتظار بشر نشسته است؟ طبیعی است احیای عقلانیت می تواند زمینه های لازم برای ظهور شیوه های جدیدی از حکمرانی را نیز فراهم کند. تحول در حکمرانی که البته سازمان ها و مجامع خاص خود را نیز طلب می کند، در تمدن نوین اسلامی یک ویژگی بی برو برگشت دارد و آن «عدالت» است. عدالت، گران ترین گمشده بشر در طول تاریخ و مهم ترین هدف از بعثت پیامبران الهی و نزول کتب آسمانی است. نظام دموکراسی لیبرال طی دهه های اخیر تلاش زیادی برای بی آبرو کردن «عدالت» و تبدیل آن به عنصری مزاحم برای «توسعه» صورت داده است. حتی کاری که جان رالز برای پیوند عدالت یا لیبرالیسم می کند هم به شکست منجر شد چراکه تا زمانی که او حاضر به قبول هم‌وزنی آزادی و عدالت نباشد، از عدالتی صحبت خواهد کرد که با اصول بنیادی لیبرالیسم قابل جمع باشد و طبیعی است که این عدالت، قادر به مهار مظالم سازمان یافته ای که بانی اصلی آن لیبرالیسم در جهان بوده است نخواهد بود. البته نظریه عدالت در اسلام، نه صرفاً به مفهوم مساوات است و نه به آزادی فردی، مالکیت و غیره پشت می کند اما ابایی از مهار آزادی بوسیله عدالت ندارد. به هر حال هم اکنون همچنان عدالت مهم ترین و ارزشمندترین مطالبه انسانی است. بشر امروز خواهان عدالت است چرا که نه فقط نابرابری و شکاف های اجتماعی در جهان او را به فقر و محرومیت نزدیک کرده بلکه نبود فرصت های مساعد برای شکوفایی استعدادهایش  روز به روز امید به خوشبختی را در او کاهش داده است. اینکه تمدن نوین اسلامی بتواند با ارائه مکانیسمی تازه و کارآمد امکان تحقق عدالت در همه وجوهش را فراهم کند، مهم ترین عنصر در کامیابی تمدن نوین اسلامی و تسرّی بخشی آن از عالم اسلامی به سایر عوالم است و من باید خدمتتان عرض کنم که امروز مهم ترین دلمشغولی متفکران مسلمان در ایران، رسیدن به این مکانیزم به شماره می رود.

شاید یکی از نگرانی ها از ظهور تمدن نوین اسلامی به تعاملات تمدنی در منظر تمدن نوین اسلامی برمی گردد. من در ابتدای سخن تاکید کردم که نظریه «برخورد تمدن ها»ی هانتینگتون بیش از اینکه از یک پروسه خبر بدهد از یک پروژه خبر می دهد. با همه تلاش هایی که طی سده های اخیر برای کشتن فضائل انسانی در جهان صورت گرفته است، همچنان جوامع بشری در شرایط رجوع به فطرت های نیمه‌جان خود، میلی به تنش و درگیری ندارند و عمده درگیری ها تحمیلی به حساب می آید. بنابراین، تمدن های بشری هرچند ذاناً میل به رقابت دارند ( و رقابت، مادام که بر محور خیر و نیکی باشد تنش‌زا نیست )، اما چنانچه تمدنی  خود را ملزم به اخلاق و عقلانیت بداند، گرایشی به برخورد با یکدیگر ندارد و تمدن نوین اسلامی اینگونه است. تمدن نوین اسلامی علاوه بر دوری از تنش و درگیری، همچنان که برای سایر جوامع و تمدن ها الهام بخش است، بلکه خود در بهره گیری از تجارب و نقاط قوت سایر تمدن ها پیشتاز است. پس باید گفت : اولاً تمدن نوین اسلامی تمدنی فرهنگ محور از جنس فضیلت ‌بنیان است و طبیعی است که برخورد تمدنی با دیگر تمدن ها را مغایر با فلسفه ظهور خود می داند. از این جهت، تمدن نوین اسلامی هرچند دفاع مشروع را حق خود می داند، لکن هیچ میلی به تجاوز و سلطه‌گری و افزایش قلمرو جغرافیایی خود ندارد. در واقع، تمدن نوین اسلامی بیش از هرچیز با عقول انسان‌ها سر و کار دارد و بسط و گسترش خود در جهان را در قابلیت هایش برای بیدار سازی انسان ها و ایجاد فرصت عقل ورزی جستجو می کند. شاید به همین خاطر باشد که تمدن نوین اسلامی را باید یک تمدن تاحدی فراجغرافیایی در نظر داشت که برای جهانی شدن، لزوماً نیازی به عبور از مرزهای ملت- دولت ندارد. انسان ها می توانند خارج از قلمرو جغرافیایی تمدن نوین اسلامی نیز خود را از تجربه سطح و مرتبه ای از تمدن نوین اسلامی بهره مند کنند هرچند باید قبول کرد نظم های تمدنی رقیب می توانند محدودیت هایی را برای گسترش تمدن نوین اسلامی ایجاد کنند. ثانیاً. تمدن نوین اسلامی حقیقتاً برای ارتباط و تعامل بین جوامع ارزش قائل است و همین امر نوع زیست مشترک این تمدن با تمدن های دیگر را به زیستی مسالمت آمیز و توأم با همکاری تبدیل می کند. به این ترتیب، هرچند قلمرو فیزیکی و فرافیزیکی تمدن نوین اسلامی عمدتاً جوامع اسلامی است اما این تمدن می تواند برای غیرمسلمانان به ویژه صاحبان ادیان الهی کاملاً الهام بخش و سودمند تلقی شود. از سوی دیگر، طبیعی است که جهانی شدنی که تمدن نوین اسلامی از آن صحبت می کند با جهانی شدنی که تمدن غرب همچنان در پی آن است متفاوت است و مهم ترین تفاوت، در محو سلطه و سلطه گری در جهانی شدنِ تمدن نوین اسلامی است. از دیگر سو، در تمدن نوین اسلامی در ذیل اصول و فضیلت های بنیادین انسان، تنوع و تکثّر، محترم است و بنای بر مقابله با خرده فرهنگ ها، درهم شکستن هویت های ملی و حتی دینی و یکدست سازی جهان نیست که شرح آن را به فرصت دیگری مؤکول می کنم.

از اینکه به صحبت های بنده توجه فرمودید سپاسگزارم.

http://gholami.sccsr.ac.ir/?p=2492